Uroczystość Objawienia Pańskiego , nazywane z grecka Epifanią, oznacza zjawienie się, ukazanie się Boga w ludzkiej postaci. Już w III w. znana była na Wschodzie, a około sto lat później pojawiła się także na Zachodzie, gdzie przeobraziła się w święto Trzech Króli. W liturgii uroczystość ta wiąże się nierozerwalnie z Bożym Narodzeniem.

Od XII wieku tradycja Trzech Króli związana jest z Kolonią. Pewne jest, że w 1164 r. abp Rainald von Dassel kierujący kancelarią cesarza Fryderyka Barbarossy przywiózł nad Ren jako zdobycz z podbitego Mediolanu szczątki, czczone tam jako relikwie Trzech Króli. O tym, jak wcześniej dostały się one do Italii, wiadomo z dziejów życia biskupa Eustorgiusza: według tego dokumentu, doczesne szczątki Trzech Króli miała znaleźć w IV w. w Jerozolimie św. Helena, matka cesarza Konstantyna i w IX w. zostały przewiezione do kościoła w Mediolanie. Według innych źródeł Mediolańczycy do 1158 r. nic nie wiedzieli o posiadanym przez siebie skarbie. Dowiedzieli się o ich pochodzeniu dopiero wówczas, gdy z powodu oblężenia miasta musieli zabrać relikwie z położonego u jego bram kościoła.

Święto Trzech Króli pozostało - zgodnie z nową formułą przykazań kościelnych, zatwierdzonych w 2003 roku przez Watykańską Kongregację Nauki i Wiary - jednym z niewielu świąt nakazanych, które są obchodzone w dzień powszedni. Katolicy mają w tym dniu obowiązek uczestnictwa we mszy tak jak w niedzielę, a ci, którzy tego nie uczynią, popełniają grzech. Trzej Królowie są symbolem święta, pochodzącym  z Ewangelii św. Mateusza – symbolizują trzech mędrców, którzy odczytując znaki boskie, udali się, aby oddać pokłon narodzonemu Jezusowi:

"Weszli do domu i zobaczyli Dziecię z Matką Jego, Maryją; upadli na twarz i oddali Mu pokłon. I otworzywszy swe skarby ofiarowali Mu dary: złoto, kadzidło i mirrę”.

Za panowania króla Heroda w Judei, do Betlejem - miejsca narodzin Jezusa - przybyli ze Wschodu mędrcy (trzej królowie), gdyż prorocy przepowiedzieli, że urodził się król żydowski. Odnaleźli Jezusa w stajence, oddali mu pokłon i złożyli dary: Kacper ofiarował kadzidło - symbol boskości, władzy kapłańskiej, Melchior - złoto, symbol władzy królewskiej, a Baltazar - mirrę, symbol wypełnienia proroctw mesjańskich oraz zapowiedź śmierci Zbawiciela. Jednocześnie był to wyraz wiary w Chrystusa prawdziwego człowieka (mirra), prawdziwego Boga (kadzidło) oraz Króla (złoto).

Mędrców ((lub magów) ze Wschodu, zaczęto nazywać trzema królami w średniowieczu. Nazwa ta przetrwała do czasów obecnych. Co prawda imiona królów pojawiły się dopiero w VIII wieku. Zaś od XII w. Kacpra, Melchiora i Baltazara uznano za przedstawicieli Europy, Azji i Afryki. Relikwie mędrców przechowywane są do dziś w Kolonii (Niemcy). Nie ma jednak ostatecznej pewności co do tego, czy rzeczywiście są to relikwie Trzech Króli. Jak głosi legenda, przechowywano je początkowo w Konstantynopolu. W późniejszym okresie znalazły się w Mediolanie…

Z uroczystością Objawienia Pańskiego wiąże się zwyczaj święcenia kredy, kadzidła i wody, jednak nie był on od początku jednorodny. Od przełomu XV i XVI wieku święcono złoto i kadzidło, natomiast poświęcenie kredy wprowadzono w XVIII wieku.

Poświęconą kredą wypisuje się na drzwiach mieszkania K+M+B (literą K zastąpiono C w ramach tzw. spolszczenia alfabetycznego) oraz aktualny rok. Litery te, interpretuje się jako inicjały trzech króli, co tak naprawdę mija się z faktycznym znaczeniem. Od średniowiecza bowiem odczytywane były jako łacińska inskrypcja: Niech Chrystus błogosławi mieszkanie! (Christus mansionem benedicat) lub "Christus Multorum Benefactor" ("Chrystus Dobroczyńcą Wielu"), przy czym pierwsze było używane częściej. Dom kropi się w tym czasie wodą święconą, a spalane kadzidło podkreśla, że jest on miejscem modlitwy.

Zgodnie z tradycją, księża w tym dniu zaczynali obchód kolędowy. Zwyczaj ten był znany jeszcze w średniowieczu - księża, wizytując parafian, przepytywali z religii, nawracali grzeszników na drogę cnoty, zbierali datki na Kościół. Tego dnia święcono także pierścionki, medaliki, złote monety, które później wręczano dzieciom opuszczającym dom.

W XVII wieku król Jan Kazimierz składał tego dnia na ołtarzu jako ofiarę wszystkie monety bite w poprzednim roku. Święconym złotem dotykano szyi, by uchronić ją od choroby. Kadzidłem okadzano domy, także obory z chorymi zwierzętami.

Od Trzech Króli rozpoczyna się karnawał, którego zakończeniem są ostatki - wtorek przed środą popielcową, rozpoczynającą wielki post.

Kultywowany do dziś jest także świecki zwyczaj przepowiadania pogody w rozpoczynającym się roku na podstawie aury panującej w ciągu 12 dni dzielących Boże Narodzenie od Trzech Króli. Owe 12 dni symbolizuje 12 miesięcy nowego roku.

Święto Trzech Króli hucznie obchodzone jest w większości państw Unii Europejskiej. Między innymi w: Niemczech, Austrii, Hiszpanii. Każdy z tych krajów ma trochę inny sposób jego obchodzenia :

W Niemczech to dzieci przebrane za Trzech Króli piszą na drzwiach napis C+M+B. Bardzo hucznie Objawienie Pańskie jest obchodzone we Włoszech. Utarł się tam zwyczaj, że dzieci po przebudzeniu otrzymują skarpety wypełnione słodyczami. Te, które nie były grzeczne zamiast słodyczy dostaną "węgiel", czyli cukier pomalowany na czarno. Poza tym w całym kraju odbywają się liczne orszaki Trzech Króli przebranych w historycznie barwne stroje. Natomiast we Francji piecze się tego dnia specjalne ciasto w kształcie korony. W środku znajduje się bób. Osobie, która znajdzie bób jako pierwsza, daje się koronę z pozłacanego papieru. Od tej pory dana osoba jest królem lub królową.

Warto również wspomnieć, że początkowo 6 stycznia uznawany był za datę Bożego Narodzenia. Jest to również jedno z pierwszych świąt, które zostało uznane oficjalnie przez Kościół. W chwili obecnej w kościele katolickim święta Bożego Narodzenia i Trzech Króli to dwa odrębne dni, niezależne od siebie.

Dla przykładu: w Apostolskim Kościele Ormiańskim, nadal obchodzi się łącznie święto Objawienia Pańskiego i Boże Narodzenie właśnie 6 stycznia. Ciekawym elementem tego święta jest fakt, iż początkowo Mędrcy byli nazywani również Magami, co miało pogodzić świat religii chrześcijańskiej z panującym na świecie pogaństwem i uświadomić ludziom, że poznanie Boga jest możliwe dzięki rzetelnemu poszukiwaniu prawdy o świecie i człowieku oraz bezgranicznej wierze w przyjście Mesjasza. Pokłon magów-mędrców, których do Jezusa przywiodła gwiazda, wskazuje, że cały wszechświat (gwiazda, a więc kosmos) został poruszony narodzeniem Chrystusa. Przybywający do Niego poganie (mędrcy) oddają cześć jedynemu Bogu.

Warto również wspomnieć, ze Uroczystość Trzech Króli jak zwykliśmy nazywać to święto, obchodzone jest również przez wyznawców prawosławia, którzy jednak posługują się w kościele kalendarzem gregoriańskim, przez co święto przypada u nich na 19 stycznia.

Trzej Królowie w dzisiejszym świecie czczeni są jako patroni podróżujących, pielgrzymów, handlowców, właścicieli gospód oraz kuśnierzy. 

* na podstawie publikacji "Trzej Królowie-fakty i mity" A. Brunetton